ديگرى حصول صورت در عقل و سه ديگر حصول صورت در جسم قسم اول بواسطهء انفعال و دوم بواسطهء حصول صورت مفردا و غير ملابس با ماده است وى قواى نفس را متساوى الرتبه نمىداند و آن را ذو درجات مختلف و در حال تكامل و ترقى ميداند كه از محسوس بواسطهء متخيله به معقول رود . عقل در نفس طفل بالقوة است و بعد از ادراك صور اجسام بالفعل مىشود و اين انتقال از قوت به فعل كار عقل فعال است و او است كه واهب الصور است . عقل فعال نه تنها مبدأ فيضان حدوث نفس است بلكه مبدأ و مصدر صور جمادات و نباتات و حيوانات است . از بررسى كلمات او در موارد مختلف اضطرابات خاص مشاهده مىشود گاه افلاطونى است و گاه پيرو آراء ارسطو است و همين امور است كه موجب مىشود او را فيلسوف تلفيقى بناميم . و از طرفى مانند افلاطون گويد نفس عاقله جوهر انسان است و بفناء بدن فانى نمىشود از طرفى ديگر مانند ارسطو گويد نفس صورت و كمال بدن است و قبل از بدن نبوده است و به حدوث بدن حادث شده و همواره سير تكاملى را طى تا بمرتبت كمال خود برسد مادهء عقل در روح طفل موجود و بعد از طى مدارج كمال عقل فعال مىشود و يا به دو ميپيوندد ( رجوع شود به رسائل متفرقهء فارابى ص 16 و آراء اهل مدينهء فاضلهء فارابى ص 15 ) . الكندى در مورد عقل انسانى تابع نظر و رأى ارسطو است و گويد نفس عبارت از صورت است و كمال جسم است و او را وظائف و آثار زيادى است كه در مراتب مختلف آثار و وظائف مختلف دارد و چنين آغاز سخن كند . صورت بر دو نوع است يكى صورت هيولانيه كه واقع تحت حس است و ديگر صورتى كه واقع تحت عقل است و آن نوعيت و صورت نوعيهء اشياء است . صورت هيولانيه بالفعل محسوس است و بواسطه افادت نفس در نفس حاصل مىشود و چنين نيست كه وقوع آن در نفس مانند وقوع شىء در ظرف باشد بلكه با نفس متحد مىشود و در نتيجه صور اشياء كه در ذهن و نفس حاصل ميشوند بانطباع نمىباشند بلكه باتحادند و هر يك از قواى انسانى چيزى جداى از نفس نمىباشد و در عين حال در نفس هم نيست چنان كه عضو در جسم است بلكه قوة حاسه خود نفس است در مرحلهء پست و نفس خود حاس است و بالجمله نفس با حاسه حاسه است با لامسه لامسه است و با ذوق ذائقه و با شم شامه است . الكندى مسأله اتحاد عاقل و معقول را به ارسطو نسبت داده است و گويد ارسطو قائل باتحاد عاقل و معقول و حاس و محسوس است چنان كه در بحث مربوط باتحاد عاقل و معقول گذشت ( رجوع شود به رسالهء الكندى ص 353 - 356 ) . ابن سينا در مسألهء نفس و عقل انسانى و تقسيمات پيرو عقايد و آراء ارسطو است و در مواردى تحت تأثير